အပိုင်း (၁)  လိမ်လည်မှုများကို နားလည်ခြင်း

ဆောင်းပါး (၅) “ဘဏ်က ဆက်တာပါ” ဆိုတဲ့ ဖုန်းတခေါ်ကြောင့် ဘဝစုဆောင်းငွေတွေ မဆုံးရှုံးပါစေနဲ့ ယုံကြည်ရတဲ့သူတယောက်ရဲ့ အသံနောက်ကွယ်မှာ လူလိမ် ရှိနေနိုင်ပါတယ်။

“မင်္ဂလာပါ။ ကျနော်တို့ ဘဏ်က ဆက်သွယ်တာပါ။ လူကြီးမင်းရဲ့ ဘဏ်အကောင့်မှာ သံသယဖြစ်ဖွယ် ငွေလွှဲမှုတခု တွေ့ရှိထားပါတယ်။ အကောင့်ကို ချက်ချင်း အတည်မပြုရင် ယာယီပိတ်သိမ်းရပါလိမ့်မယ်။”

ဒီလိုဖုန်းမျိုး လက်ခံရရင် သင် ဘာလုပ်မလဲ

ကိုယ့်ရဲ့ စုဆောင်းငွေတွေ ဆုံးရှုံးမှာစိုးလို့ စိတ်ပူသွားမလား။ ဒါမှမဟုတ် ဖုန်းဆက်သူ ပြောတဲ့အတိုင်း ချက်ချင်း လိုက်လုပ်မိမလား။

တကယ်တော့ ဒီလို ဖုန်းခေါ်ဆိုမှုဟာ ဘဏ်ဝန်ထမ်းအယောင်ဆောင်ပြီး ငွေလိမ်ဖို့ ကြိုးစားနေတဲ့ ဖြစ်ရပ်တခု ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။

ဒီနေ့ခေတ်မှာ လူလိမ်တွေဟာ သူစိမ်းတွေအဖြစ်သာမက ဘဏ်ဝန်ထမ်း၊ ရဲအရာရှိ၊ အစိုးရဝန်ထမ်း၊ ကုမ္ပဏီတာဝန်ရှိသူနဲ့ ကိုယ်သိတဲ့ မိတ်ဆွေတွေအဖြစ်ပါ ဟန်ဆောင်လာကြပါတယ်။

သူတို့ရဲ့ အဓိကလက်နက်က နည်းပညာတခုတည်း မဟုတ်ပါဘူး။ လူတွေရဲ့ ကြောက်ရွံ့မှုနဲ့ ယုံကြည်မှုကို အသုံးချခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

အယောင်ဆောင်လိမ်လည်မှု ဆိုတာ ဘာလဲ

အယောင်ဆောင်လိမ်လည်မှု ဆိုတာ တခြားသူတယောက်၊ အဖွဲ့အစည်းတခုရဲ့ အမည်နဲ့ ဂုဏ်သိက္ခာကို အသုံးချပြီး ငွေကြေး၊ ကိုယ်ရေးအချက်အလက် ဒါမှမဟုတ် ဘဏ်အကောင့်ထဲ ဝင်ရောက်ခွင့်တွေ ရယူဖို့ ကြိုးစားတဲ့ လိမ်လည်မှုမျိုး ဖြစ်ပါတယ်။

လူလိမ်တွေဟာ ဖုန်း၊ စာတို၊ အီးမေးလ်၊ Facebook၊ Messenger၊ Telegram နဲ့ အခြား ဆက်သွယ်ရေးနည်းလမ်းတွေကို အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။

တချို့က ဘဏ်ရဲ့ တရားဝင်အမှတ်တံဆိပ်ကို အသုံးပြုကြတယ်။ တချို့က ဝန်ထမ်းကတ်အတုတွေ ပြသကြတယ်။ တချို့ကတော့ ဖုန်းနံပါတ်ကိုတောင် တရားဝင်အဖွဲ့အစည်းရဲ့ နံပါတ်နဲ့ တူအောင် ဖော်ပြနိုင်ကြပါတယ်။

ဒါကြောင့် ဖုန်းမှာ ပေါ်လာတဲ့ နံပါတ်၊ အဖွဲ့အစည်းရဲ့ အမှတ်တံဆိပ် ဒါမှမဟုတ် ဝန်ထမ်းကတ်ပုံ တပုံကို မြင်ရရုံနဲ့ ယုံကြည်လို့ မရပါဘူး။

လူလိမ်တွေ ဘယ်လိုလှည့်စားကြသလဲ

ဥပမာအနေနဲ့ မိသားစုအတွက် နှစ်ပေါင်းများစွာ ငွေစုထားတဲ့ အမျိုးသမီးတဦးကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။

တနေ့မှာ သူ့ဆီ ဖုန်းတခေါ် ဝင်လာပါတယ်။

“လူကြီးမင်းရဲ့ ဘဏ်အကောင့်ကနေ ငွေထုတ်ဖို့ ကြိုးစားနေသူ ရှိပါတယ်။ ငွေတွေ မဆုံးရှုံးအောင် ကျနော်တို့ ကူညီပေးပါမယ်။”

ဖုန်းဆက်သူက ယဉ်ကျေးစွာ ပြောဆိုပြီး ဘဏ်ဝန်ထမ်းတယောက်လို ကျွမ်းကျင်စွာ ရှင်းပြပါတယ်။

နောက်တဆင့်မှာတော့ အကောင့်ကို အတည်ပြုဖို့ဆိုပြီး ဖုန်းထဲ ရောက်လာတဲ့ တခါသုံး လျှို့ဝှက်နံပါတ် (OTP) ကို တောင်းပါတယ်။

ဒါမှမဟုတ် ဘဏ်အကောင့်ကို ကာကွယ်ပေးမယ်ဆိုပြီး သူတို့ပေးတဲ့ လင့်ခ်တခုကို နှိပ်ခိုင်းပါတယ်။

အဲဒီအမျိုးသမီးက စိတ်ပူနေတဲ့အတွက် ညွှန်ကြားချက်တွေကို လိုက်လုပ်မိခဲ့ရင် သူ့ရဲ့ ဘဏ်အကောင့်ကို လူလိမ်တွေ ဝင်ရောက်နိုင်တဲ့ အန္တရာယ် ရှိလာပါတယ်။

ဒီဖြစ်ရပ်ဟာ လိမ်လည်ပုံကို နားလည်စေဖို့ ဖန်တီးထားတဲ့ ဥပမာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ သတိထားရမဲ့ အချက်တခု ရှိပါတယ်။

လူလိမ်တွေဟာ ငွေကို တိုက်ရိုက်မတောင်းခင် သင့်ကို ကြောက်ရွံ့စေပြီး သူတို့ပြောသမျှ လိုက်လုပ်လာအောင် အရင်ကြိုးစားတတ်ကြပါတယ်။

နည်းပညာတိုးတက်လာတာနဲ့အမျှ လိမ်လည်နည်းတွေလည်း ပြောင်းလဲလာပါတယ်။ အတုဖန်တီးနိုင်တဲ့ ဉာဏ်ရည်တုနည်းပညာ (AI) တွေကြောင့် အယောင်ဆောင်လိမ်လည်မှုတွေဟာ ပိုမိုရှုပ်ထွေးလာပါတယ်။

ဥပမာ မိသားစုဝင်တယောက်ရဲ့ အသံနဲ့ တူအောင် ဖန်တီးပြီး အရေးပေါ် ငွေလွှဲပေးဖို့ တောင်းဆိုနိုင်ပါတယ်။ ဗီဒီယိုခေါ်ဆိုမှုမှာလည်း လူတယောက်ရဲ့ မျက်နှာနဲ့ အသံကို အတုဖန်တီးထားနိုင်ပါတယ်။

အရင်က “အသံကြားရရင် ယုံတယ်၊ မျက်နှာမြင်ရရင် ယုံတယ်” ဆိုတဲ့ အလေ့အထဟာ ဒီနေ့ခေတ်မှာ လုံလောက်တဲ့ လုံခြုံရေးနည်းလမ်း မဟုတ်တော့ပါဘူး။ မျက်နှာမြင်ရတာ၊ အသံကြားရတာဟာ လူမှန်ကြောင်း အာမခံချက် မဟုတ်ပါဘူး။

မြန်မာပြည်သူတွေအတွက် ဘာကြောင့် ပိုသတိထားသင့်သလဲ

မြန်မာနိုင်ငံမှာ မိသားစုဝင်တွေ နိုင်ငံအသီးသီးမှာ ခွဲခွာနေထိုင်ကြရတာ၊ နိုင်ငံခြားအလုပ်အကိုင်နဲ့ ပညာသင်ဆုအခွင့်အလမ်းတွေ ရှာဖွေနေကြရတာတွေ ရှိပါတယ်။

ဒီအခြေအနေတွေကို လူလိမ်တွေက အသုံးချနိုင်ပါတယ်။

ဥပမာ- နိုင်ငံခြားရောက် မိသားစုဝင်တယောက် အရေးပေါ်အကူအညီလိုနေတယ်ဆိုပြီး ဆက်သွယ်တာ၊ သံရုံးဝန်ထမ်းအဖြစ် ဟန်ဆောင်ပြီး ဗီဇာပြဿနာရှိတယ်လို့ ခြိမ်းခြောက်တာ၊ ပညာသင်ဆု ရရှိထားကြောင်း အကြောင်းကြားပြီး အတည်ပြုကြေး တောင်းတာမျိုးတွေ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။

အလုပ်အကိုင်၊ ပညာသင်ဆုနဲ့ ဗီဇာအခွင့်အလမ်းတွေဟာ လူငယ်တွေရဲ့ အနာဂတ်နဲ့ တိုက်ရိုက်သက်ဆိုင်တာကြောင့် စိတ်လှုပ်ရှားမှုနဲ့ မျှော်လင့်ချက်ကို အသုံးချတဲ့ လိမ်လည်မှုတွေကိုလည်း သတိထားဖို့ လိုပါတယ်။

အယောင်ဆောင်လိမ်လည်မှုကို ဘယ်လိုကာကွယ်ကြမလဲ

၁။ အရေးပေါ်ဆိုတိုင်း ချက်ချင်း မဆုံးဖြတ်ပါနဲ့။

“အခုချက်ချင်း လုပ်ရမယ်”၊ “မလုပ်ရင် အကောင့်ပိတ်မယ်” ဆိုတဲ့ စကားတွေကြားရရင် ပိုပြီး သတိထားပါ။

၂။ ဖုန်းဆက်သူရဲ့ အထောက်အထားကို သီးခြားအတည်ပြုပါ။

ဖုန်းချပြီး ဘဏ်ရဲ့ တရားဝင်အက်ပ်၊ ဘဏ်ကတ် ဒါမှမဟုတ် တရားဝင်ဝက်ဘ်ဆိုက်မှာ ဖော်ပြထားတဲ့ ဆက်သွယ်ရန်နံပါတ်ကို ကိုယ်တိုင်ရှာပြီး ပြန်ဆက်ပါ။

၃။ OTP၊ PIN နဲ့ Password ကို ဘယ်သူ့ကိုမှ မပေးပါနဲ့။

ဘဏ်ဝန်ထမ်းအဖြစ် ပြောဆိုနေသူ ဖြစ်စေကာမူ ကိုယ့်ရဲ့ လျှို့ဝှက်အချက်အလက်တွေကို မျှဝေခြင်း မပြုပါနဲ့။

၄။ မသိတဲ့ လင့်ခ်တွေကို မနှိပ်ပါနဲ့။

ဘဏ်အကောင့် အတည်ပြုဖို့၊ ဆုငွေထုတ်ယူဖို့၊ ဗီဇာအတည်ပြုဖို့ဆိုပြီး ပို့လာတဲ့ လင့်ခ်တွေကို သတိထားပါ။

၅။ မိသားစုဝင်တွေနဲ့ သီးခြားအတည်ပြုပါ။

မိသားစုဝင်တယောက်ရဲ့ အသံနဲ့ ငွေတောင်းလာရင် သိထားပြီးသား ဖုန်းနံပါတ်ကို ကိုယ်တိုင် ပြန်ဆက်ပါ။ မိသားစုအချင်းချင်းသာ သိတဲ့ အချက်တခုကို မေးမြန်းအတည်ပြုနိုင်ပါတယ်။

၆။ လိမ်လည်ခံရပြီလို့ သံသယရှိရင် အချိန်မဆွဲပါနဲ့။

ဘဏ်ကို ချက်ချင်းဆက်သွယ်ပြီး အကောင့်ကာကွယ်ရေးနဲ့ ငွေလွှဲမှုရပ်တန့်နိုင်မဲ့ နည်းလမ်းတွေကို မေးမြန်းပါ။ စကားပြောမှတ်တမ်း၊ ငွေလွှဲအထောက်အထားနဲ့ ဖုန်းနံပါတ်တွေကို သိမ်းဆည်းထားပြီး သက်ဆိုင်ရာဌာနကို တိုင်ကြားပါ။

နောက်ဆုံးအနေနဲ့ လိမ်လည်မှုဆိုတာ နည်းပညာမကျွမ်းကျင်သူတွေသာ ကြုံတွေ့ရတဲ့ ပြဿနာ မဟုတ်ပါဘူး။

ပညာတတ်သူ၊ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်၊ နည်းပညာကျွမ်းကျင်သူနဲ့ အတွေ့အကြုံရှိသူတွေပါ စိတ်ဖိစီးမှု၊ ကြောက်ရွံ့မှု ဒါမှမဟုတ် အရေးပေါ်အခြေအနေတခုမှာ လှည့်စားခံရနိုင်ပါတယ်။

လူလိမ်တွေက သင့်ရဲ့ ယုံကြည်မှုကို အသုံးချဖို့ ကြိုးစားနေချိန်မှာ သင့်အတွက် အကောင်းဆုံး ကာကွယ်ရေးဟာ ခဏရပ်ပြီး စဉ်းစားနိုင်ခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

ယုံကြည်ရတဲ့သူတယောက်လို ပြောဆိုနေတာနဲ့ ယုံကြည်ထိုက်သူ ဖြစ်မလာပါဘူး။

ငွေမလွှဲခင် စစ်ဆေးပါ။ လျှို့ဝှက်အချက်အလက် မပေးခင် အတည်ပြုပါ။

မိမိကိုယ်တိုင် သတိထားခြင်းအပြင် မိသားစုဝင်တွေ၊ အထူးသဖြင့် သက်ကြီးရွယ်အိုတွေနဲ့ လူငယ်တွေကိုလည်း ဒီအသိပညာတွေ မျှဝေပေးကြပါစို့။

လိမ်လည်မှုကို သိရှိနားလည်ခြင်းဟာ မိမိရဲ့ ငွေကြေးတင်မက မိသားစုရဲ့ အနာဂတ်ကိုပါ ကာကွယ်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။

Aurora

ကိုးကားရင်းမြစ်များ—

    Ref: Singapore Police Force — Scam Prevention Advisories

    Ref: INTERPOL — Financial Fraud and Social Engineering

    Ref: Federal Trade Commission (FTC) — Impersonation Scams

    Ref: FBI — Artificial Intelligence and Fraud Warnings