ရဲျမင့္ေက်ာ္

October 29, 2015

သတိရွိေသာ လူ႔အဖြဲ႔အစည္း

စီိးပြားေရးပညာရွင္ ေဒါက္တာဂ်က္ဖရီဆခ်္က အရင္းရွင္လူ႔အဖြဲဲ႔အစည္းက လူေတြအေနန႔ဲ ဗုဒၶရဲ႕ ‘သမၼာ သတိ’ အယူအဆကို မျဖစ္မေန ေလ႔က်င့္သင္ယူဖုိ႔႔ သူ႔ရဲ႕ ‘the Price of Civilization’ စာအုပ္မွာ ေဆာ္ဩထားပါတယ္။ ဆခ်္က အရင္းရွင္လူ႔အဖြဲ႔အစည္းေတြဟာ ေစ်းကြက္စီးပြားေရးရဲ႕ မ်ားမ်ားထုတ္ မ်ားမ်ားသံုးစနစ္ (consumerism) နဲ႔ ေၾကာ္ျငာေတြရဲ႕ ျမႇဴဆြယ္မႈေအာက္မွာ မ႐ႉႏိုင္မကယ္ႏိုင္ ေကြးလိမ့္ေနၿပီလို႔ ေျပာပါတယ္။ အထူးသျဖင့္ သူက အေမရိကန္ လူ႔အဖြဲ႔အစည္းကို ေ၀ဖန္ေထာက္ျပပါတယ္။ အေမရိကန္ႏိုုင္ငံဟာ တဦးခ်င္းလြတ္လပ္ခြင့္ ဦးစားေပးတဲ့ libertarianism ကို လက္ခံထားတယ္။ ဒီ၀ါဒက လူ႔အဖြဲ႔အစည္းရဲ႕ က်င္႔၀တ္ျဖစ္သလို ပန္းတိုင္လည္း ျဖစ္တယ္။ လူတဦးခ်င္းက သူတို႔အတြက္ အေကာင္းဆံုးကုိ သူတုိ႔ဘာသာ သိတယ္။ ကိုယ့္ဟာကိုယ္ေနမယ္၊ ႀကိဳက္တာ ေရြးခ်ယ္မယ္၊ အစိုးရက ၀င္မစြက္ဖက္နဲ႔။ အျခားသူကို ဒုကၡမေပးသမွ် ကာလပတ္လံုး၊ ႏိုင္ငံသားတဦးဟာ ေကာင္းကင္နဲ႔ ေျမႀကီးၾကား လူသားျဖစ္ခြင့္ အျပည့္ရွိတယ္။ ဒီအယူကို လက္ရွိိ ခ်မ္းသာတဲ့ အေမရိကန္ႏိုင္ငံသား အမ်ားစုက ကြန္ဆာေဗးတစ္ ေရွး႐ုိး၀ိနယအျဖစ္ ကိုင္ဆြဲထားပါတယ္။ ေဒါက္တာဆခ်္က အဲဒီ လစ္ဘာေတးရီယန္ ဒႆနမွာ အစကတည္းက အေမွာက္အမွားေတြ ပါေနတယ္လို႔ ေထာက္ျပပါတယ္။ အႀကီးဆံုးအမွားက လူတဦးခ်င္းစီမွာ ေနဆိတ္ခြင့္ ရွိလြန္းတာ။ တဦးခ်င္းစီဟာ သူတုိ႔ကုိ ေပယ်ာလကန္ ျပဳထားျခင္းျဖင့္သာ စစ္မွန္တဲ့ ေပ်ာ္ရႊင္မႈ ရေစမယ္ဆိုတာ တဘက္စြန္းက်တယ္။ တဦးခ်င္းစီက အျခားလူေတြအတြက္ ႏိုုင္ငံေရး၊ စီးပြားေရးတာ၀န္နဲ႔ လူ႔က်င့္၀တ္တာ၀န္ ရွိစရာမလိုဘူးဆိုတဲ့ သေဘာဟာ ကိုယ္ခ်င္းစာတရား က်ံဳလွီေစတယ္လိို႔ ေျပာပါတယ္။ ေနာက္ အေမရိကန္ေတြရဲ႕ ျပႆနာက ကုန္ထုတ္စြမ္းအား မဟုတ္ဘူး။ ထုတ္လုပ္မႈနဲ႔ နည္းပညာက ဒိုင္းနမစ္ ဆက္ျဖစ္ေနတုန္းပါ။ အဓိကက လက္ျဖစ္တခ်က္တြင္း ကုေဋတသိန္းထြက္ေနတဲ့ ကုန္ပစၥည္းေတြနဲ႔အတူ သူတု႔ိ ဘယ္လိုေနမလဲ ထိုင္မလဲဆိုတဲ့ ျပႆနာ၊ ထြက္သမွ်ကုန္ပစၥည္း အသစ္သစ္ေတြအေပၚ အလြန္အကၽြံ စားသံုးမႈ၊ အိမ္၀ယ္ေႂကြး၊ အ၀လြန္မႈ၊ ႐ုပ္သံ၊ မိုဘုိင္း၊ အင္တာနက္၊ လူမႈကြန္ယက္ဆိုက္ေတြ အ႐ူးမူူး စြဲလန္းမႈ၊ အလွ်ံပယ္ သတင္းအခ်က္အလက္၊ တႏွစ္ ေဒၚလာဘီလ်ံ ၃၀၀ ေလာက္ ျဖဳန္းတီးပစ္ေနတဲ့ ေၾကာ္ျငာေတြ၊ စတာေတြက လူတဦးခ်င္းကို ေန႔စဥ္ ဖိအားေပးေနပါတယ္။ တဦးခ်င္းလြတ္လပ္ခြင့္္ ေျပာလြန္းတဲဲ့ တိုုင္းျပည္မွာ တဦးခ်င္းဟာ မ်ားမ်ားထုတ္ မ်ားမ်ားသံုးစနစ္ရဲ႕ ေက်းကၽြန္ျဖစ္လာၿပီး အသစ္ဆန္းေတြရဲ႕ ညိႇဳ႕ကြင္းေအာက္မွာ လူ႔အဖြဲ႔အစည္းတခုလံုး စနစ္တက် သိမ္းသြင္းခံထားရတယ္။ စိတ္က်ေရာဂါ၊ အရက္နာနဲ႔ အသံုးျဖဳန္းလြန္မႈဟာ ႏူနာသဖြယ္ စြြဲဲကပ္လာတယ္။ ဒါကို ဂ်က္ဖရီ ဆခ်္က ‘အာ႐ုံေထြြျပားတဲ့ လူ႔အဖြဲ႔အစည္း’ (the distracted society) လို႔ ရည္ညႊႊန္းထားပါတယ္။ ဒီလို အေျခအေနေတြဟာ အေမရိကန္တခုတည္း ႀကံဳေတြ႔ေနရတာမဟုတ္ဘဲ တကမၻာလံုး  ရင္ဆိုင္ေနရတဲ့ အႀကီးမားဆုံး စိန္ေခၚမႈ ျဖစ္လာတယ္။ လူ႔အဖြဲ႔အစည္းတိုင္းဟာ ႏွစ္ဆယ့္တစ္ရာစုရဲ႕ ႐ႈပ္ေထြးမ်ားေျမာင္တဲ့ ျပႆနာေတြကို ေျဖရွင္းဖို႔ အစိုးရ၊ ေစ်းကြက္၊ အရပ္ဘက္လူ႔အဖြဲ႔အစည္္းေတြၾကားမွာ မွန္ကန္တဲ့ ဆက္ဆံမႈ တည္ေဆာက္ဖို႔ လိုလာတယ္။ အလားတူ လူတဦးခ်င္းစီ အေနနဲ႔လည္း အလုပ္နဲ႔ အားလပ္ခ်ိန္၊ သံုးစြဲမႈနဲ႔ စုေဆာင္းမႈ၊ ကိုယ္က်ဳိးစီးပြားနဲ႔ ကိုယ္ခ်င္းစာတရား၊ တဦးခ်င္း၀ါဒနဲ႔ ႏိုင္ငံသားစိတ္ စတာေတြၾကားမွာ ျပန္လည္ ခ်ိန္ညိႇဖို႔ လိုအပ္ေနၿပီလို႔ ဆိုပါတယ္။ လူေတြရဲ႕ ေနမႈထိုင္မႈနဲ႔ ပတ္သက္ရင္ က်င့္၀တ္ဆိုုင္ရာ အႀကီးမားဆံုး ေဟာေျပာခဲ့သူ ႏွစ္ဦးျဖစ္တဲ့ အေရွ႕တိုုင္းက ဗုဒၶနဲ႔ အေနာက္တိုင္းက အရစၥတုိတယ္လ္ရဲ႕ သင္ၾကားမႈေတြကို အခုအခါ ပိုၿပီး အေလးထားသင့္တယ္လို႔ ဆခ်္က ဆိုပါတယ္။ အဲဒီ မဟာလူသားႏွစ္ဦးက လူူသားထု ေရရွည္ ေပ်ာ္ရႊင္ခ်မ္းသာမႈ ရရွိေစဖုိ႔ ထူးျခားတဲ့ လမ္းညႊန္မႈေတြ ေပးထားခဲ့ပါတယ္။ ဘီစီ ငါးရာစုမွာ ဗုဒၶက ေလာကီအာ႐ုံေတြအေပၚ အလိုိလိုက္ စြဲလမ္းခံစားမႈနဲ႔ အက်ဳိးမမ်ားတဲ့ အစြန္းေရာက္ က်င္႔ႀကံမႈတို႔ကုိ ေရွာင္ရွားၿပီး အလယ္အလတ္လမ္းကို ယံုၾကည္ခိုင္မာစြာ  ေလွ်ာက္လွမ္းဖို႔ ေဟာေျပာခဲ့တယ္။ ေနာက္ ႏွစ္ ၂၀၀ ေလာက္အၾကာမွာ အရစၥတိုတယ္လ္က အရာအားလံုးၾကား သင့္တင့္ေလ်ာက္ပတ္စြာ ေနထိုုင္ေရး (moderation in all things) နည္းလမ္းေတြကို ေဆာ္ဩခဲ့ပါတယ္။ မဟာလူသားႏွစ္ဦး သင္ၾကားခဲ့တဲ့ ဘ၀ေပ်ာ္ရႊင္ေရး လမ္းစဥ္ေတြက လြယ္လြယ္ကူကူေတာ့ မဟုတ္ပါ။ အခါခါ ေလ့က်င့္ရယူမႈ၊ တသက္တာလံုး လုံ႔လ၀ီရိယရွိမႈ၊ ႏိုးၾကားသတိရွိမႈတို႔နဲ႔သာ တည္ေဆာက္ယူရတာပါ။ ႐ုပ္၀တၳဳပစၥည္းေတြြေနာက္ တန္းတန္းစြဲ အ႐ူးမူးျဖစ္ေနျခင္းနဲ႔ ေၾကာ္ျငာေတြရဲ႕ လွည့္ဖ်ားမႈ ခံေနရျခင္းဟာ မိမိကိုယ္ကိုယ္ မေစာင္႔ေရွာက္ႏိုင္သူ မထိန္းကြပ္ႏိုင္သူေတြရဲဲ႕ လကၡဏာျဖစ္တယ္။ အရစၥတိုတယ္လ္က “မိမိရန္သူအေပၚ ေအာင္ႏိုုင္တာထက္ မိမိစိတ္ဆႏၵေတြကို ေက်ာ္လႊား အႏိုင္ယူႏိုင္သူကိုသာ ရဲရင့္သူလို႔ ငါမွတ္ယူတယ္၊ မိမိအတၱကို အႏိုင္ယူႏိုင္တာသာ အခက္ခဲဆံုး ေအာင္ပြဲပဲ” လို႔ ေျပာခဲ့တယ္။ ဗုဒၶကလည္း “မိမိကုိယ္ကိုယ္ ေအာင္ႏိုင္သူသာ ေလာကကို ေအာင္ႏိုင္သူ” လို႔ သြန္သင္ပါတယ္။ ကေန႔အခါမွာေတာ့ ဗုဒၶနဲ႔ အရစၥတိုတယ္လ္ရဲ႕ အလယ္အလတ္လမ္းေတြကို လြတ္လပ္တဲ့ ေစ်းကြက္္စနစ္နဲ႔ လစ္ဘာေတးရီးယန္း အယူအဆေတြက စိန္ေခၚလာပါတယ္။ ဒါကို မဟာလူသားႏွစ္ဦး ေကာင္းေကာင္းသိခဲ့ပံုပါ။ လူတဦးခ်င္းဟာ သူ႔လူ႔အဖြဲ႔အစည္းရဲ႕ ႏိုင္ငံေရး၊ လူမႈေရး တာ၀န္ေတြကို ျငင္းပယ္ထားရင္၊ ျပည့္၀တဲ့ ေပ်ာ္ရႊင္မႈ မရႏိုင္ဘူး။ ေပ်ာ္ရႊင္မႈအစစ္မွန္ဟာ သူပိုင္ဆိုုင္တဲ့ ဓနဥစၥာကသာ လာတာမဟုတ္ဘူး၊ အဲဲဒီလူနဲ႔ အျခားသူေတြရဲ႕ ဆက္ဆံေရးက လာတာျဖစ္တယ္။ အျပန္အလွန္ ႐ုိုင္းပင္းကူညီမႈ၊ ကိုယ္ခ်င္းစာစိတ္ရွိမႈ၊ စုေပါင္း ဆံုးျဖတ္မႈေတြကသာ ဆင္းရဲသူေရာ၊ ခ်မ္းသာသူပါ ႏွစ္ဘက္လံုး ေပ်ာ္ရႊင္မႈရေစမယ္။ ကိုယ္ခ်င္းစာတရား ပါးရွားၿပီး အမ်ားအတြက္ တာ၀န္ယူစိတ္နည္းတဲ့လူေတြ မ်ားျပားျခင္းဟာ လူ႔အဖြဲ႔အစည္းကို  က်ဆံုးေစလိမ့္မယ္၊ အဲဒီ လူ႔အဖြဲ႔အစည္းဟာ လည္း တာရွည္မခံဘဲ ေျမျပင္ေပၚက တခ်ိန္ခ်ိန္မွာ ေပ်ာက္ကြယ္သြားလိမ့္မယ္။ ဒါေတြကို ေရွးပညာရွိေတြ ျမင္ထားခဲ့တယ္။ ကိုယ္ခ်င္းစာမႈ၊ ပူးေပါင္းေဆာင္ရြက္မႈ၊ အမ်ားအက်ဳိး ေဆာင္ရြက္မႈႈတို႔ဟာ လူသားေလာက ေကာင္းက်ဳိးခ်မ္းသာအတြက္ အေရးႀကီးဆံုး ျဖစ္ပါတယ္။ လူတဦးခ်င္းစီရဲ႕ ရည္မွန္းခ်က္ အိပ္မက္ရယ္၊ လူ႔အဖြဲ႔အစည္းတြင္းရွိ အျခားသူေတြနဲ႔ မွ်ေ၀ထားတဲ့ တန္ဖုိးေတြရယ္၊ အဲဒီႏွစ္ခုၾကား ဆက္စပ္တာ၀န္ယူမႈကသာ ေကာင္းက်ဳိးခ်မ္းသာ ျဖစ္ေစပါလိမ့္မယ္။ အတၱဥခြံခ်ဲ႕ၿပီး ေပၚပင္ အသစ္္အဆန္းေတြရဲ႕ ျပဳစားခံထားရတာ၊ လူအမ်ား အသံေတြၾကားမွာ ေနခ်င္တာဟာ လူျဖစ္႐ႈံးေစသလို၊ လူ႔အဖြဲ႔အစည္းအတြက္ ဆံုး႐ႈံးနစ္နာမႈ ႀကီးလွပါတယ္။ လူတဦးခ်င္းစီေရာ လူ႔အဖြဲ႔အစည္းအတြက္ပါ အမွန္တကယ္လိုအပ္တဲ့ ေကာင္းက်ဳိးခ်မ္းသာနဲ႔ ေပ်ာ္ရႊင္မႈရဖို႔ ဆင္ျခင္သတိရွိမႈ (mindfulness) လိုတယ္လို႔ ဆခ်္က ဆိုပါတယ္။ သူက ဗုဒၶရဲ႕ အလယ္အလတ္လမ္းစဥ္ ရွစ္ပါးထဲက တပါးျဖစ္တဲ့ ‘သမာ သတိ’ ကို ယူၿပီးေျပာပါတယ္။ ယေန႔ေခတ္သစ္ရဲ႕ ဆုိးရြားတဲ့ အေျခအေနေတြ၊ အဆံုးမသတ္ႏို္င္တဲ့ လိုလားေတာင့္တမႈေတြ၊ မ်ားျပားလွတဲ့ အခ်က္အလက္ေတြနဲ႔ စိတ္ဓာတ္က်မႈေတြကို ဖယ္ရွားေက်ာ္လႊားဖို႔ လူတဦးခ်င္းစီမွာ မိမိဘာသာ ႏိုးၾကားသတိရွိိေနမႈ (self- awakening) လိုအပ္တယ္လို႔ ဆိုပါတယ္။ တဦးခ်င္းစီဟာ စားသံုးမႈနဲ႔ စုေဆာင္းမႈ၊ အလုပ္နဲ႔ အားလပ္ခ်ိန္၊ တဦးခ်င္းတန္ဖိုးနဲ႔ လူ႔အဖြဲ႔အစည္း၀င္ေတြရဲ႕ တန္ဖိုးေတြၾကား သမမွ်တစြာေနဖို႔ သတိဉာဏ္ပညာနဲ႔ ကိုယ္႔ကိုယ္ကိုယ္ ထိန္းခ်ဳပ္သြားသင့္တယ္။ အလားတူ ဆင္ျခင္သတိရွိမႈဟာ အျခားသူူေတြနဲ႔ လူမႈဆက္ဆံေရး တိုးတက္ေကာင္းမြန္ေစၿပီး ႏိုင္ငံသားေကာင္းအျဖစ္ လူမႈတာ၀န္ေတြ ပိုမို ထမ္းေဆာင္ႏို္င္ပါလိမ့္မယ္။ ေဒါက္တာ  ဆခ်္က ‘သတိရွိေသာ လူ႔အဖြဲ႔အစည္း’ (the mindful society) ျဖစ္ဖို႔အထိ ျမင္လိုပါတယ္။ အဲဒီလူ႔အဖြဲ႔အစည္းေပၚထြန္းဖို႔ ႏိုုင္ငံသားတိုင္းအတြက္ ေနထိုုင္နည္း အခ်က္ရွစ္ခ်က္ကို အႀကံျပဳထားပါတယ္။ (၁) တဦးခ်င္း သတိရွိမႈ - မ်ားမ်ားထုတ္ မ်ားမ်ားသံုးစနစ္ (mass consumerism) စက္ကြင္းေအာက္က လြတ္ေျမာက္ေအာင္ တဦးခ်င္း သင့္တင့္စြာ ထိန္းခ်ဳပ္ေနထိုုင္ပါ။ (၂) အလုပ္အကိုင္ သတိရွိမႈ - အလုပ္နဲ႔ အားလပ္ခ်ိန္ကို ခ်ိန္မွ်ပါ။ (၃) အသိပညာ သတိရွိမႈ - ေကာင္းမြန္တဲ့ ပညာေရးရရွိဖို႔ အၿမဲပ်ဳိးေထာင္ပါ။ (၄) အျခားသူမ်ားႏွင့္ သတိရွိမႈ - ကိုယ္ခ်င္းစာတရားႏွင့္ ပူးေပါင္းေဆာင္ရြက္မႈကုိ ေလ့က်င့္ေမြးျမဴပါ။ (၅) သဘာ၀အေပၚ သတိရွိမႈ - ကမာၻ႔ပတ္၀န္းက်င္ ေဂဟစနစ္ကို ထိန္းသိမ္းေစာင့္ေရွာက္ပါ။ (၆) အနာဂတ္ သတိရွိမႈ - အနာဂတ္ကို ကယ္တင္ဖို႔ တာ၀န္ယူပါ၊ ခ်ဳိးၿခံေခြ်တာပါ။ (၇) ႏိုင္ငံေရး သတိရွိမႈ - လူ႔အဖြဲ႔အစည္းရဲ႕ က်င္႔၀တ္တန္ဖိုးေတြကို အဖြဲ႔အစည္းမ်ားကတဆင့္ ေပါင္းစုအားျဖင့္ ျမႇင့္တင္ပါ၊ ျပည္သူလူထု တည္ၿငိမ္ေပ်ာ္ရႊင္ေရးအတြက္ ပူးေပါင္းေဆာင္ရြက္ပါ။ (၈) ကမၻာႀကီးအတြက္ သတိရွိမႈ - မတူကြဲျပားမႈကို လက္ခံျခင္းကသာ ၿငိမ္းခ်မ္းေရးအတြက္ တခုတည္းေသာလမ္းဆိုတာ နားလည္ပါ။ ရဲျမင္႔ေက်ာ္ ရည္ညႊန္း- The Price of Civilization by Jeffery Sachs
6 years Ago

October 12, 2015

ႏိုင္ငံေရး အင္စတီက်ဴးရွင္းမ်ား ဖြံ႔ၿဖိဳးမႈျဖစ္စဥ္

ႏိုင္ငံေရးသိပၸံံပညာရွင္ ဖရန္႔စစ္ဖူကူယားမားက အခု ၂၁ ရာစု ဒုတိယဆယ္စုနွစ္အစ ကမၻာ႔ႏိုင္ငံေတြရဲ႕ ႏိုင္ငံေရးအခင္းအက်င္းကို မတူျခားနားတဲ့ ျမင္ကြင္း ၃ ခုနဲ႔ ခ်ျပပါတယ္။ ပထမ၊ ၂၀၁၁ အာရပ္ေႏြဦးက ေပၚထြက္လာတဲ့ လစ္ဗ်ားႏိုင္ငံ။ ေနတိုးတပ္ဖြဲ႔ရဲ႕ စစ္ေရးအကူအညီနဲ႔ တို္င္းျပည္ အရပ္ရပ္ရွိိ စစ္ေသြးႂကြေတြက အာဏာရွင္ မြမ္မာ ကဒါဖီကို ျဖဳတ္ခ်ခဲ႔တယ္။ ဒီမိုကေရစီႏိုင္ငံသစ္ဆီ သြားဖို႔ အေျခခံဥပေဒ ေရးဆြဲတယ္။ သို႔ေသာ္ ၃ ႏွစ္နီးပါးၾကာလာတဲ့အခါမွာေတာ့ လစ္ဗ်ားရဲ႕ ဒီမိုကေရစီ အိပ္မက္က ေ၀းသထက္ေ၀းလာတာ အားလံုးေတြ႔ရပါတယ္။ လစ္ဗ်ားရဲ႕ အဓိက ျပႆနာဟာ ႏိုင္ငံေတာ္ ဆိုတဲ့ ဗဟိုအာဏာ ခ်ဳိ႕တဲ့မႈ (lack of state) လို႔ ဆိုပါတယ္။ ဒီေနရာမွ ‘ႏိုင္ငံေတာ္’ ဆိုတဲ့ အဓိပၸာယ္ကို ဖူကူယားမားက နာမည္ေက်ာ္ ဂ်ာမန္ လူမူေဗဒပညာရွင္ မက္စ္ေ၀ဘာရဲ႕ ဖြင္႔ဆိုခ်က္ကို ယူပါတယ္။ ‘ႏိုုင္ငံေတာ္ ဆိုတာ သတ္မွတ္ထားတဲ့ နယ္နမိတ္အေပၚမွာ တရားဥပေဒစိုုးမိုးေရးနဲ႔ ၿငိမ္းခ်မ္းေရးအတြက္ တရား၀င္ အင္အား က်င္႔သံုးခြင္႔ရွိေသာ ဗဟိုအာဏာတရပ္’ (A state is a central authority that can exercise a monopoly of legitimate force over its territory to keep the peace and enforce the law.) လို႔ ဖြင္႔ဆိုတယ္။ ႏိုင္ငံေတာ္ ဆိုတဲ့ ဗဟိုုအာဏာတရပ္ လစ္ဗ်ားမွာ ေပ်ာက္ေနတယ္။ လစ္ဗ်ားလိုပဲ ခ်ည့္နဲ႔ ယိုယြင္းႏိုင္ငံေတြျဖစ္တဲ့ မာလီ၊ ႏိုက္ဂ်ာ၊ ႏိုက္ဂ်ီးရီးယားနဲ႔ ဆိုမားလီယား စတာေတြမွာလည္း ႏိုင္ငံေတာ္ဆိုတဲ့ ဗဟိုအာဏာဟာ ကုန္းေကာက္မရ ျဖစ္ေနတယ္။ အလားတူ အခ်ဳိ႕ေသာ အေရွ႕အာရွႏိုင္ငံတြဟာလည္း စီးပြားေရး တိုးတက္ေပမဲ႔ ႏိုင္ငံေတာ္ရဲ႕ ဗဟိုအာဏာဟာ ကိုယ္႔နယ္နိမိတ္အားလံုးဆီ  မသက္ေရာက္ႏိုင္ဘဲ အားနည္းေနပါတယ္။ ဒုတိယ၊ တခ်ိန္တည္းမွာ သူတို႔နဲ႔ ေျပာင္းျပန္အေျခအေနကေတာ႔ အေမရိကန္ျပည္ေထာင္စုပါ။ အေမရိကမွာ ေရရွည္ႀကံ႔ခိုုင္တဲ့ အားအႀကီးဆံုး အင္စတီက်ဴးရွင္းေတြ ပိုင္ဆိုင္ထားတယ္။ သို႔ေသာ္ ၂၀၀၈ ခုႏွစ္္ ဘ႑ာေရးနဲ႔ ေငြေၾကးေစ်းကြက္ၿပိဳလဲမႈမွာ စီးပြားေရး ကယုိင္းကယိုင္ျဖစ္ခဲဲ႔ၿပီး ႏိုင္ငံရဲ႕အနာဂတ္ကိုပါ ေမးခြန္း ထုတ္လာၾကတယ္။ သူ႔႔ရဲ႕ျပႆနာက အမ်ားျပည္သူကို ၀န္ေဆာင္မႈေပးဖု႔ိ ရည္ရြယ္ထားရွိတဲ့ အစိုးရ အင္စတီက်ဴးရွင္းေတြဟာ ပုဂလိကလုပ္ငန္းေတြရဲ႕ ထိန္းခ်ဳပ္မႈေအာက္ မရႈမလွ ေရာက္ေနျခင္းပါ။ ဒီမိုကရက္တစ္ မဲဆႏၵရွင္ေတြက ေငြနဲ႔ အာဏာ ႀကီးစိုးမႈကို မတြန္းလွန္ႏိုင္သလို၊ အင္စတီက်ဴးရွင္းေတြနဲ႔ ဥပေဒေတြကလည္း သိပ္တင္းက်ပ္လြန္းတာမို႔ ေျပာင္းလြယ္ျပင္လြယ္ဖို႔ ခက္ေနပါတယ္။ တတိယ၊ ဆယ္စုႏွစ္ႏွစ္ခုေလာက္အတြင္း ေစ်းကြက္စနစ္နဲ႔အတူ စီးပြားေရး အလ်င္အျမန္ တိုးတက္လာတာက  တူရကီနဲ႔ ဘရာဇီး တုုိ႔ပါ။ အာရပ္အာဏာရွင္ႏိုင္ငံေတြနဲ႔ မတူတာက၊ သူတို႔မွာ လြတ္လပ္တဲဲ႔ ေရြးေကာက္ပြဲစနစ္နဲ႔ အတူ ဒီမုိကေရစီ ရွင္သန္ေနတယ္။ သို႔ေသာ္  လူထုက သူတို႔ တင္ေျမွာက္လိုက္တဲ့ ေခါင္းေဆာင္ေတြရဲ႕ ျခစားမႈနဲ႔ အာဏာရွင္ဆန္လာမႈကို အျပစ္တင္လာတယ္။ မ်ားျပားလာတဲ့ အလုပ္လက္မဲ႔ လူငယ္ေတြနဲ႔ လူထုရဲ႕ အေျခခံ အခက္ခဲေတြကို ေျဖရွင္းေပးဖို႔ အစိုးရပိုင္းက တံု႔ေႏွးေနတယ္။ ပုဂၢလိက အသြင္ကူးေျပာင္းမႈေခါင္းစဥ္ေအာက္မွာ အစိုးရက အမ်ားပိုင္လုပ္ငန္းေတြကို ခရိုနီေတြလက္ထဲ ထိုးအပ္ေနတယ္။ အေျခခံ အင္စတီက်ဴးရွင္း ၃ ခု လက္ရွိ ကမၻာ႔ႏိုင္ငံအမ်ားစုမွာ မူ၀ါဒ၊ အုပ္ခ်ဳပ္မႈ၊ ယဥ္ေက်းမႈ၊ ေခါင္းေဆာင္ေတြနဲ႔ သမိုင္းေနာက္ခံေတြ ကြဲျပားေပမဲ႔၊ အထက္က ျမင္ကြင္း ၃ ခုအနက္ ပံုစံတခုခုမွာ အက်ဳံး၀င္ေနတယ္လို႔ ဖူကူယားမားက ဆိုပါတယ္။ တိုင္းျပည္အသီးသီးဟာ အားလံုးေသာ ႏိုင္ငံေရးေတြရဲ႕ အသက္ျဖစ္တဲဲ႔ ‘အင္စတီက်ဴးရွင္း’  ဆုိတဲ့ ဘံုျပႆနာကို ကိုယ္စီ ရင္ဆိုင္ေနရပါတယ္။ ကဒါဖီ အလြန္ လစ္ဗ်ားမွာ ႏိုင္ငံတခုအတြက္ အေျခခံလိုအပ္တဲ့ အင္စတီက်ဴးရွင္းေတြ မြဲေျခာက္ေနတယ္။ အေမရိကမွာ အင္စတီက်ဴးရွင္းေတြက အရင္းရွင္စနစ္ကို မ်က္ႏွာသာေပးလြန္းၿပီး ကြန္ဆာေဗးတစ္ျဖစ္ေနတယ္။ တူရကီနဲ႔ ဘရာဇီးမွာ တည္ရွိဆဲ အင္စတီက်ဴးရွင္းေတြဟာ ေခတ္ေနာက္က်ၿပီး အလ်င္အျမန္ တိုးတက္လာတဲ့ စီးပြားေရး လူမႈေရး အေျပာင္းအလဲေတြကို အမီမလိုက္ႏိုင္ ျဖစ္ေနပါတယ္။ တကယ္က အင္စတီက်ဴးရွင္းဆိုတာ ပုဂၢိဳလ္ေရးေတြနဲ႔ ေခါင္းေဆာင္ပိုင္း ကိုးကြယ္မႈေတြကို  ေက်ာ္လြန္ၿပီး အဖြဲ႔အစည္းဆိုုင္ရာ လုပ္ကိုင္ရတာ ျဖစ္တယ္။ ေခတ္ကာလအေျခအေနေတြနဲ႔ သမိုုင္းဆိုုင္ရာလိုအပ္ခ်က္ေတြကို တံု႔ျပန္ ေဆာင္ရြက္ရတဲဲ႔အခါ တဗိုလ္တမင္း ျပဳမူတာ၊ ငါ႔စကားႏြားရ  ေျပာၾကလုပ္ၾကတာမ်ဳိးထက္၊ အားလုံးပါ၀င္ၿပီး သေဘာတူ ခ်မွတ္ထားတဲ့ စည္းမ်ဥ္းဥပေဒသေတြ (rules of the game) ေပၚကေန လုပ္ေဆာင္ရတာ ျဖစ္ပါတယ္။  ကိုယ္႔ေခါင္းေဆာင္ကို အာဏာရွင္ျဖစ္မသြားေအာာင္ အာဏာရွင္စိတ္ေပါက္ မသြားေအာင္ အင္စတီက်ဴးရွင္ဆိုတဲ့ ‘အျပဳအမူဆိုင္ရာ စြဲၿမဲတဲ့ ပံုစံဒီဇိုင္းေတြ’ (persistent patterns of behavior) ကေန ေဘာင္ခတ္ေပးရပါတယ္။ လက္ရွိ ဖြံ႔ၿဖိဳးဆဲႏိုင္ငံေတြနဲ႔ အာဏာရွင္ေအာက္က  ရုန္းထြက္ဆဲႏိုင္ငံေတြအဖုိ႔ အင္စတီက်ဴးရွင္းေဘာင္ မကြပ္ႏိုင္ ျဖစ္ေနပါတယ္။ တခ်ဳိ႕ႏိိုင္ငံေတြမွာ စီးပြားေရးတိုးတက္မႈေတြ ရွိလာေပမဲ႔၊ တရား၀င္ အင္စတီက်ဴးရွင္းေတြ (formal institutions) ကို မတည္ေဆာက္ႏိုင္ေသးဘဲ၊ ဘာသာေရးနဲ႔ ယဥ္ေက်းမႈ စံႏႈန္းေတြ၊ နဂို အရပ္ဓေလ႔ေတြအေပၚ တည္မီထားတဲဲ႔ အလြတ္အင္စတီက်ဴးရွင္းေတြ (informal institutions) နဲ႔သာ ရာစုခ်ီ အသားက်ေနပါတယ္။ တကယ္တန္းအားျဖင္႔ လူ႔အဖြဲ႔အစည္းေတြရဲ႕ ဖြံ႔ၿဖိဳးမႈျဖစ္စဥ္ကို ေလ႔လာတဲ့အခါ ပုဂၢိဳလ္ေရးေတြ၊ ျဖစ္ရပ္ေတြ၊ ပဋိပကၡေတြနဲ႔ မူ၀ါဒေတြေလာက္တင္မကဘဲ၊ ႏိုင္ငံေရးအင္စတီက်ဴးရွင္းေတြရဲ႕ ျဖစ္ေပၚတိုးတက္မႈ၊ ပ်က္သံုးမႈတို႔ အထိ ေလ႔လာရပါတယ္။ လူ႔အဖြဲ႔အစည္းတိုုင္းမွာ အေျခခံအားျဖင္႔ ဖြဲ႔တည္ေနတဲ့  အင္စတီက်ဴးရွင္းဆိုင္ရာ အေဆာက္အအံုေတြကို တူးဆြၾကည့္ရပါမယ္။ လူ႔သမို္င္းျဖစ္စဥ္မွာ အေျခခံံအားျဖင္႔ အေေရးႀကီးဆံုး ႏိုင္ငံေရးအင္စတီက်ဴးရွင္း ၃ ခုရွိပါတယ္။ ႏိုင္ငံ (the state)၊ တရားဥပေဒစိုးမုိးေရး (the rule of law) နဲ႔  ဒီမိုကေရစီဆိုင္ရာ တာ၀န္ယူေဆာင္္ရြက္မႈ  လုပ္ငန္းစဥ္ေတြ (procedures of promoting democratic accountability) ပါပဲ။   ႏိုင္ငံအသီးသီးမွာ ဒီ ၃ ခုုကို ဘယ္လို ဘယ္လို ေပါင္းစပ္က်င္႔သံံုးသလဲ၊ ခြဲျခားက်င္႔သံုးသလဲ၊ ဘာေၾကာင္႔  အခ်ဳိ႕ေအာင္ျမင္ၿပီး၊ အခ်ဳိ႕ မေအာင္ျမင္သလဲ ဆိုတာေတြကို စနစ္တက် ေလ႔လာဖို႔ လိုပါလိမ္႔မယ္။ လူမႈေရးသတၱ၀ါ လူကို ‘ႏိုင္ငံေရးသတၱ၀ါ’ လိို႔ အရစၥတိုတယ္လ္ တို႔၊ ရူးဆိုးတို႔က ေျပာခဲ႔တယ္။ သို႔ေသာ္ ဒီကေန႔ သိပၸံပညာနဲဲ႔ ဇီ၀ေဗဒ ရွာေဖြေတြ႔ရွိမႈေတြအရ လူကို ‘လူမႈေရးသတၱ၀ါ’  လို႔ ေတြ႔ရွိပါတယ္။  လူသားရဲ႕ မ်ဳိးရိုးဗီဇသေဘာအရ တဦးထဲဲ ေနလိုမႈ မရွိဘဲ အေပါင္းအသင္းမင္တယ္။  လူ႔ထံုးတမ္းသေဘာကလည္း ျဖစ္စဥ္နွစ္ခုအေပၚမွာ အေျချပဳ ထားတယ္။ ေဆြမ်ဳိးေတာ္စပ္ဖို႔  ေရြးခ်ယ္မႈ (kin selection) နဲ႔ အျပန္အလွန္ ရိုင္းပင္းကူညီမႈ (reciprocal altruism) တို႔ပါပဲ။ ပထမျဖစ္တဲ့ ေသြးသားေတာ္စပ္မႈကိစၥမွာ လူသားဟာ တိရိစၦာန္မ်ားလိုပဲ မ်ဳဳိးဆက္ျပန္႔ပြားၿပီး မ်ဳိးဆက္ ခ်ထားတယ္။ ေနာက္ မိမိေဆြမ်ဳိးသားခ်င္းကို ထိန္းသိမ္းေစာင္႔ေရွာက္တဲ့ ဗီဇရွိတယ္။ ဒီကေန႔ ႀကံဳရတဲ့ ‘ေဆြမ်ဳိးေကာင္းစားေရး ၀ါဒ’ (nepotism) ဟာ လူသားရဲ႕ဗီဇစိတ္က လာတာ ျဖစ္တယ္။ ကိုယ္႔သား၊ ကိုယ္႔တူ၊ ညီ ေယာက္ဖနဲ႔ ခယ္မတို႔ကုိ ေစာင္႔ေရွာက္ခ်င္တာဟာ လူသားဗီဇစိတ္ပါပဲ။ ဒုတိယျဖစ္တဲ့ အျပန္အလွန္ကူညီမႈမွာ မိမိနဲ႔ ေဆြးမ်ဳိးမေတာ္စပ္တဲ့ မ်ဳိးရိုးအုပ္စုကို မ်က္ႏွာသာေပးမႈ ကူညီေထာက္ပံ႔မႈလိုမႈတို႔ ပါ၀င္ပါတယ္။ အခုေခတ္ႀကံဳရတဲ့ ခရိုနီ၀ါဒ ေခၚ အေပါင္းအသင္းေရာင္းရင္း ေကာင္းစားလိုမႈကလည္း လူ႔ဗီဇသဘာ၀က လာပါတယ္။ အဲဒီလို လူသားေတြရဲ႕ ေဆြမ်ဳိးသားခ်င္းနဲ႔  မိတ္ေဆြအေပါင္းသင္းကို ေစာင္႔ေရွာက္ခ်င္တဲ့ လူမႈထံုးတမ္း စဥ္လာဟာ ယဥ္ေက်းမႈတိုင္း  သမိုင္းေခတ္ကာလတိုင္းမွာ ရွိေနၿမဲပါ။ သို႔ေသာ္ အင္စတီက်ဴးရွင္းသစ္ေတြ ေပၚလာတဲ့အခါမွာ အဲဒီ ပင္ကို္ယ္အတၱစိတ္ေတြနဲ႔ အုပ္စုၾကည့္မႈေတြကို ထိန္းခ်ဳပ္ႏိုင္ၿပီး လူ႔အဖြ႔ဲအစည္း တိုးတက္ျဖစ္ထြန္းမႈ ေရွ႕ခရီးကို ဆက္ႏိုုင္ခဲ႔ပါတယ္။ ေကာင္းမြန္တဲဲ႔ အင္စတီက်ဴးရွင္းေတြ ရတဲ့အခါ ယဥ္ေက်းမႈ တိုးတက္ၿပီး၊ အင္စတီက်ဴးရွင္းေတြ မႈႈန္၀ါးေနတဲ့အခါ  နဂိုဗီဇေတြ ခ်ယ္လွယ္ခံရလို႔ လူ႔အဖြဲ႔အစည္းဟာ အရိုင္းအစိုုင္းပံုစံနဲ႔ ခ်ာလပတ္ယမ္းေနပါတယ္။ လူ႔အဖြဲ႔အစည္း အဆင့္ ၃ ဆင့္ လြန္ခဲ႔တဲဲ႔ ႏွစ္ေပါင္း ၄၀၀၀၀ ေက်ာ္က ေခတ္သစ္လူသားမ်ဳိးစိတ္ တည္ရွိိခဲ႔တဲ့ အာဖရိကတေနရာမွာ လူတဦးခ်င္းဟာ အုုပ္စုအဆင္႔ လူအဖြဲ႔အစည္း (band-level societies) ပံုစံနဲ႔ စုုဖြဲ႔ထားတယ္လို႔  ကေန႔  မႏုႆေဗဒပညာရွင္ေတြက ယူဆပါတယ္။ ဗီဇသဘာ၀အားျဖင္႔  ေဆြမ်ဳိးေတာ္စပ္တဲ့ ေသးငယ္တဲ့ အစုအဖြဲ႔ေလးေတြဟာ စုေပါင္း အမဲလိုက္ရင္း  ၀မ္းေက်ာင္းခဲ႔ၾကတယ္။ ပထမဆံုး အင္စတီက်ဴးရွင္းဆိုင္ရာ အသြင္ကူးေျပာင္းမႈကေတာ႔ အခုက ျပန္ေရတြက္ၾကည့့္ရင္  ႏွစ္ေပါင္း ၁၀၀၀၀ ေလာက္မွာ စတင္တယ္လို႔ ဆိုပါတယ္။ အုပ္စုအဆင္႔ကေန မ်ဳိးႏြယ္စုအဆင္႔ လူ႔အဖြဲ႔အစည္္း (tribal-level societies) ကို ကူးေျပာင္းလာၿပီး၊ အဲဒီအဆင္႔မွာ မ်ဳိးရိုးအဆက္္အႏြယ္ကို တန္ဖိုးထားလာတယ္။ ေသသြားတဲဲ႔  ဘိုးေဘးဘီဘင္ေတြရဲ႕ ပါ၀ါနဲ႔ မေမြးေသးတဲ့ မ်ဳိးဆက္ေတြရဲ႕ အရိုက္အရာဆက္ခံမႈေတြကို အေလးထားလာတယ္။ သူတို႔ က်န္းမာေရး၊ လံုၿခံေရးနဲ႔ ဘ၀ေပ်ာ္ရႊင္မႈအတြက္ ဘာသာေရးတခုခုကို ယံုၾကည္သက္၀င္လာတယ္။ အဲဒီ မ်ဳဳိးနြယ္စု လူ႔အဖြဲ႔အစည္းေတြဟာ ေရွးဦးတရုတ္၊ အိႏၵိယ၊ ဂရိ၊ ေရာမ၊ အေရွ႕အလယ္ပိုုင္းနဲ႔ ကိုလံဘီယာအႀကိဳ အေမရိကနဲ႔ ဥေရာပရဲ႕ ဂ်ာမန္မ်ဳိးႏြယ္ေတြမွာ တည္ရွိခဲ႔ပါတယ္။ ေနာက္ထပ္ အေရးႀကီးဆံုး ႏိုင္ငံေရးအသြင္ကူးေျပာင္းမႈက မ်ဳိးႏြယ္စုအဆင္႔ကေန  ႏိုင္ငံအဆင္႔ လူအဖြ႔ဲအစည္း  (state- level society) ေပၚထြန္းမႈပါပဲ။ အရင္ အုပ္စုအဆင္႔တို႔ မ်ဳိးႏြယ္စုအဆင္႔တို႔နဲ႔ မတူတာက ႏိုင္ငံအဆင္႔မွာ ဗဟိုအာဏာ ရွိလာတယ္။ မက္စ္ေ၀ဘာရဲ႕ ႏိုင္ငံအယူအဆနဲ႔ေျပာရရင္ ‘သတ္မွတ္ထားတဲ့ နယ္နမိတ္တခုေပၚမွာ တရား၀င္အာဏာ က်င္႔သံုးခြင့္ ရွိလာတယ္’ ။ အရင္ ၂ ဆင္႔မွာ အုပ္စုအဖြဲ႔အ၀င္ခ်င္း တန္းတူရည္တူ ရွိခဲ႔ေပမယ့္ အခု ႏိုင္ငံအဆင့္မွာ အထက္ေအာက္ပံုစံက်င္႔သံုးမႈေတြ၊ လူမႈမညီမွ်မႈေတြ၊ ရာထူးေနရာနဲ႔ လူတန္းစားေတြ ရွိလာတယ္။ ႏိုင္ငံ ၂ မ်ိဳး လူမႈပညာရွင္ မက္စ္ေ၀ဘာက ႏိုင္ငံကို အၾကမ္အားျဖင္႔ ၂ ပိုင္းခြဲေျပာပါတယ္။ ပထမတခုက ‘ဘိုးဘြားပိုင္ ႏိုင္ငံ’ (patrimonial state)။ အုပ္ခ်ဳပ္သူက ႏိုင္ငံနဲ႔ အုပ္ခ်ဳပ္ေရးကို သူ႔ဘိုးဘြားမိဘအေမြလို သေဘာထားတယ္။ တိုင္းျပည္ကို သူ႔ကိုယ္ပိုင္ပစၥည္းလို ယူဆၿပီး၊ အုပ္ခ်ဳပ္ေရးယႏၱရားကို  သူ႔အိမ္ေထာင္စု (ruler’s household) သဖြယ္  တိုးခ်ဲ႕တယ္။ ေဆြမ်ဳဳိး၊ မိသားစု သားတူညီမ်ားနဲ႔ အေပါင္းအသင္းေရာင္းရင္းေတြကို အဲဒီဘိုုးဘြားပိုင္ ႏိုင္ငံမွာ အႀကီးအက်ယ္ ေကာင္းစားေစတယ္။ လြန္ခဲ႔တဲ့ နွစ္ ၈၀၀၀ ေလာက္ကစၿပီး ကမၻာ႔ေနရာ အႏံွအျပားမွာ ဘိုးဘြားပိုင္ႏိုုင္ငံပုံစံေတြ ေပၚထြန္းခဲ႔ပါတယ္။ ဒုတိယက  ေခတ္သစ္ႏိုင္ငံ (modern state)  ျဖစ္ပါတယ္။ ဘိုးဘြားပိုုင္ႏိုင္ငံပံုစံက ပုဂၢိဳလ္ေရးရင္းနွီးမႈ (personal) ကို အေျချပဳၿပီး၊ ေခတ္သစ္ႏိုုင္ငံက ပုဂၢိဳလ္စြဲကင္းမႈ (impersonal) အေပၚမွာ အေျခတည္ပါတယ္။ အုပ္စုိးသူက အုပ္ခ်ဳပ္ေရးယႏၱရားထဲမွာ မိသားစု၊ ေဆြမ်ဳိးညာတကာနဲ႔ သားတူညီမ်ားကို ေနရာခ်မေပးႏိုင္ပါ။ ႏိုင္ငံသားေတြရဲ႕ အခန္းက႑က ေခတ္သစ္ႏိုင္ငံပံုစံမွာ အေရးပါလာတယ္။ အုပ္ခ်ဳပ္ေရးရာထူးဌာနေတြမွာလည္း ပညာရွင္ေတြနဲ႔ အုပ္ခ်ဳပ္ေရးအတတ္ပညာသည္ေတြကို ပုဂၢိဳေရးအစြဲကင္းစြာနဲ႔ စုေစာင္းရွာေဖြ ေနရာခ်ထားပါတယ္။ ေခတ္သစ္ႏိုင္ငံဖြံ႔ၿဖိဳးမႈအဆင္႔ ေရာက္ဖို႔ဆိုရင္ မိသားစု ေဆြမ်ဳိးနဲ႔ မိတ္ေဆြမ်ားအေပၚ အမီွီျပဳတဲ့ ပုဂၢိဳလ္စြဲ လူမႈအဖြဲ႔အစည္းကေန၊ ပုဂၢိဳလ္စြဲကင္းတဲ့ လူမႈအဖြဲ႔အစည္းဆီ ေရႊ႕ေျပာင္းဖို႔ လိုပါမယ္။ ဒီေနရာမွာ ပထမဆံုး ပုဂၢိဳလ္စြဲကင္းႏိုင္ငံ ထူေထာင္ႏိုင္ခဲ႔တဲ့ တရုတ္ယဥ္ေက်းမႈကုိ ၀ွဲခ်ီးေပးၾကပါတယ္။ ဘီစီ ၃ ရာစု အေစာပိုင္းမွာ တရုတ္က အုပ္ခ်ဳပ္ေရးအရာရွိေတြ စုေဆာင္းရာမွာ အစိုးရရာထူး၀င္ စာေမးပြဲမ်ဳိးေတြ ဖန္တီးႏိုင္ခဲ႔တယ္။ ရာထူးခန္႔ထားေရးေတြမွာ ပုဂၢိဳလ္ေရး ခင္မင္မႈထက္ အရည္အခ်င္း ၿပိဳင္ဆိုုင္မႈကေနတဆင္႔  ေရြးခ်ယ္ပါတယ္။ ဥေရာပမွာေတာ႔  အလယ္ေခတ္ေနာက္ပိုင္း ေခတ္သစ္ႏိ္ု္င္ငံပံုစံေတြ အမ်ားႀကီးထြန္းကားလာခဲ႔ပါတယ္။ တရားဥပေဒစိုးမိုးမႈ တရားဥပေဒစိုးမိုးမႈ (the rule of law) နဲ႔ပတ္သက္ၿပီး အဓိပၸာယ္အမ်ဳိးမ်ဳိး ဖြင္႔ဆိုပါတယ္။ တခ်ဳိ႕က ၿငိမ္၀ပ္ပိျပားမႈ (law and order) ကို တရားဥပေဒစိုးမိုးမႈလို႔ ထင္တာမ်ဳိးလည္း ရွိတယ္။ ပုဂၢလိကပိုင္ဆိုင္ခြင္႔၊ လူ႔အခြင္႔အေရး၊ လူမ်ဳိးစုအခြင္႔အေရး စတာေတြကို တရားဥေပဒစိုးမိုးမႈလို႔ ယူဆတာမ်ဳိးေတြလည္း  ရွိပါတယ္။ သို႔ေသာ္ တရားဥပေဒစိုးမိုးမႈရဲ႕ အနက္ရိႈင္းဆံုး အဓိပၸာယ္တခုက လူ႔အဖြဲ႔အစည္းတခုုအတြင္း လူမႈ သေဘာတူညီမႈ (social consensus) ကို ရရွိၿပီး၊ အဲဒီကျဖစ္ေပၚတဲ့ တရားမွ်တတဲ့ ဥပေဒေတြက အုပ္စိုးသူရဲ႕ အာဏာကုိ ကန္႔သတ္ ထိန္းခ်ဳပ္ႏုိင္စြမ္း ရွိျခင္းပါပဲ။ တနည္းေျပာရရင္ အုပ္ခ်ဳပ္သူက အခ်ဳပ္အျခာ မဟုတ္ဘဲ၊ ဥပေဒကသာ အခ်ဳပ္အျခာ ျဖစ္တယ္။ အုပ္ခ်ဳပ္သူရဲ႕ အာဏာဟာ အမ်ားသေဘာတူ ခ်မွတ္ထားတဲ့ ဥပေဒေတြကသာ ဆင္းသက္ရမွာျဖစ္ၿပီး၊ သူဟာ ဥပေဒအတိုုင္း တရားမွ်တစြာအုပ္ခ်ဳပ္မွသာ  တရား၀င္မႈ ရရွိမွာျဖစ္တယ္။ သမိုင္းေခတ္ကာလတိုုင္း လူ႔အဖြဲ႔အစည္းတိုင္းမွာ အုပ္ခ်ဳပ္သူေတြဟာ သူူ႔နည္းသူ႔ဟန္နဲ႔ ဆိုးသြမ္းခဲ့တာခ်ည္းပါပဲ။ ျမန္မာအယူမွာလည္း မင္းကို ရန္သူမ်ား ၅ ပါး စာရင္းသြင္းတာဟာ သင္႔ျမတ္တဲ့အေတြးအေခၚပါ။ အေၾကာင္းက အာဏာဟာ လူမွန္သမွ်ကို ေဖာက္ျပန္ေစလို႔ပါပဲ။  ‘အာဏာဟာ ေဖာက္ျပန္ေစတယ္၊ အႂကြင္းမဲ့အာဏာဟာ အႂကြင္းမဲ့ ေဖာက္ျပန္တယ္’ (Power corrupts; absolute power corrupts absolutely.) ဆိုတဲ့ စကားပံုက ထင္ရွားပါတယ္။ သို႔ေသာ္ အဲဒီ ရမ္းကားႏိုင္စြမ္းတဲ့ ဘုရင္၊ သမၼတ၊ ကာခ်ဳဳပ္၊ ၀န္ႀကီးခ်ဳပ္၊ ၀န္ႀကီး၊ သူႀကီး၊ ေထြအုပ္၊ ၿမိဳ႕နယ္မွဴး၊ ရာအိမ္္မွဴး စသည္တို႔ရဲ႕ ႏိုင္ငံေရးအာဏာအေပၚ ကန္႔သတ္ စည္းေႏွာင္ထားႏိုင္တဲ့ အမ်ားသေဘာတူ ဥပေဒေတြ ရွိျခင္းကို တရားဥပေဒစိုးမိုးမႈ ရွိတယ္လို႔ ေခၚပါတယ္။ အကယ္၍ အုပ္စုိုးသူေတြ ႏိုင္ငံေရးအာဏာရွိသူ ေတြက ဥပေဒကို သူတို႔အတြက္ သင္႔ေတာ္သလို ျပင္ဆင္ခဲ႔ရင္၊ တရားဥပေဒစိုုးမိုးမႈဆိုတာ မရွိေတာ႔ပါဘူး။ အခ်ဳိ႕ေဒသ အစိတ္ပိုုင္းမွာ အဲဒီဥပေဒကို က်င္႔သံုးေနဦးေတာ့ တကယ့္ တရားဥပေဒစိုးမိုးမႈက ေပ်ာက္ပ်က္သြားပါၿပီ။ ထိေရာက္မႈရွိတဲ့ ဥပေဒစိုးမိုးမႈဆိုတာကလည္း အုပ္ခ်ဳပ္ေရးယႏၱရားေအာက္က ကင္းလြတ္တဲ့ သီးျခားတရားေရး အင္စတီက်ဴးရွင္း ေပၚထြန္းမွသာ ရရွိႏိုု္င္ပါတယ္။ ဥပေဒစိုုးမိုးမႈတခုဟာ ႏိုင္ငံသားေတြကုိ ႏိုင္ငံေတာ္ရဲ႕ တဖက္သတ္ ရမ္းကားေဆာင္ရြက္ျခင္း အျပဳအမူမွ အကာအကြယ္ေပးတယ္။ ဥပေဒတခုဟာ ႏိုင္ငံေတာ္ အာဏာနဲ႔ ပတ္သက္တဲ့ လူ႔မလိုင္တစု သုိ႔မဟုတ္ ႏိုင္ငံေတာ္အာဏာကို ထိန္းခ်ဳပ္ထားသူတစုရဲ႕ အက်ဳိးစီးပြြားအတြက္သာ ျဖစ္ေနခဲ႔ရင္ အဲဒီဥပေဒဟာ ပေလတိုရဲ႕ သမၼတႏိုင္ငံက်မ္းထဲက စကားအတိုင္း ‘သူခိုးဓားျပတစုရဲ႕ တရားမွ်တမႈ’  (justice of a band of robbers) ျဖစ္ေနေပလိမ္႔မယ္။ တရားဥပေဒစိုးမိုးမႈဟာ လူ႔အဖြဲ႔အစည္းရဲ႕ အေရးႀကီးဆံုး အင္စတီက်ဴးရွင္း ၃ ခုထဲက တခုျဖစ္ပါတယ္။ တရုတ္မွာ ႏိုင္ငံေတာ္ ဆိုတဲ့ အင္စတီက်ဴးရွင္းက အရင္ဦးဆံုးေပၚထြန္းခဲ႔ေပမဲ႔၊ စစ္မွန္တဲ့ တရားဥပေဒစိုးမိုးမႈ အင္စတီက်ဴးရွင္း ဘယ္တုန္းကမွ မရွိခဲ႔ပါဘူး။ ကေန႔ထိလည္း ႏိုင္ငံေရးအာဏာလက္တံကုိ  ကန္႔သတ္ထိန္းခ်ဳပ္ေပးႏိုင္မယ့္ ဥပေဒ ထြက္မလာေသးပါဘူး။ တရုတ္နဲ႔ ေျပာင္းျပန္ အေနာက္ဥေရာပမွာေတာ့ ႏိုင္ငံ အင္စတီက်ဴးရွင္းမေပၚခင္ ဥပေဒ အင္စတီက်ဴးရွင္းက အရင္ေပၚထြက္ခဲ႔ပါတယ္။ တရားဥပေဒစိုးမိုးမႈက ခရစ္ယာန္ဘာသာေရးမွာ စတင္ အေျခတည္ခဲ့ၿပီး၊ ခရစ္ယာန္ဘာသာေရးေခါင္းေဆာင္ေတြက မင္းေတြကို ေဖာ္လံဖား လုပ္မေနဘဲ၊ သူတို႔အာဏာကို ကန္္႔သတ္ထိန္းခ်ဳပ္ဖို႔ အၿမဲႀကိဳးစားခဲ႔ပါတယ္။ အုပ္စိုးသူနဲ႔ ႏိုင္ငံေတာ္အာဏာကို  ႏိုင္ငံသားေတြေရွ႕က ဦးေဆာင္ ကန္႔သတ္ေပးႏိုင္တဲ့အျပင္၊ ခရစ္ယာန္ ဘာသာဟာ အုပ္ခ်ဳပ္ေရးယႏၱရားေအာက္ လြတ္လပ္စြာ အၿမဲရပ္တည္ႏိုင္ေအာင္ ႀကိဳးပမ္းေလ႔ ရွိပါတယ္။ တာ၀န္ယူမႈ တာ၀န္ယူမႈ(accountability) ဆိိုတာ အစိုးရတရပ္ဟာ ကိုယ္က်ဳိးစီးပြားအတြက္ ထင္ရာျမင္ရာ လုပ္တာ မဟုတ္ဘဲ၊ လူ႔အဖြဲ႔အစည္းတခုလုံးရဲ႕ အက်ဳိးစီးးပြားအေပၚ တာ၀န္ခံ ေဆာင္္ရြက္ရတာ  ျဖစ္တယ္။ အျပည့္အစံံု စကားလုံးက ဒီမိုကေရစီ လုပ္ထံုးလုပ္နည္းဆိုင္ရာ တာ၀န္ယူမႈ (democratic procedural accountability)။ ႏိုင္ငံသားအားလံုး သူတို႔ရဲ႕ ေခါင္းေဆာင္ကို  စိတ္ႀကိဳက္ေရြးခ်ယ္တင္ေျမွာက္ႏိုင္ဖို႔ လြတ္လပ္တရားမွ်တတဲဲ႔  ေရြးေကာက္ပဲြေတြ ပံုမွန္ က်င္းပေပးရမယ္။ ႏိုင္ငံသားေတြရဲ႕ လိုအပ္ခ်က္ ေတာင္းဆိုခ်က္ေတြကို တံု႔ျပန္ ေဆာင္ရြက္ေပးရမယ္။ ဒီမိုကေရစီႏိုင္ငံမွာ ဂုဏ္သိကၡာရွိတဲ့ ႏိုင္ငံသားတေယာက္ျဖစ္ဖို႔ဆိုရင္ ဒီမိုကေရစီႏိုင္ငံေရး စနစ္ထဲ ပါ၀င္ႏိုင္စြမ္း ရွိရပါမယ္။ အဓိက တာ၀န္ယူမႈဆိုင္ရာ ယႏၱရားက ပါလီမန္ျဖစ္ၿပီး၊ အစိုးရေရာ နိုင္ငံသားေတြပါ အတူသြားႏိုင္မယ့္ ဒီမိုကေရစီ လုပ္ထံုးလုပ္နည္းေတြကို သေဘာတူ ခ်မွတ္ရပါမယ္။ သုိ႔ေသာ္ သတိျပဳသင္႔တာက ေကာင္းမြန္တဲ့ လုပ္ထံုးလုပ္နည္းတိုုင္းက ေကာင္းမြန္တဲ့ ရလဒ္ေတြ ထြက္လာမယ္လို႔ခ်ည္း  ေမွ်ာ္လင္႔ထားလို႔ မရပါ။ အျပန္အလွန္ထိန္းညိႇမႈ ဒီေတာ႔ လူ႔အဖြဲ႔အစည္းတခု တိုးတက္ဖို႔ အေရးႀကီးတဲ့ အင္စတီက်ဴးရွင္း ၃ ခု လိုအပ္ၿပီး အျပန္အလွန္ထိန္းေၾကာင္း အသက္၀င္ေနဖို႔ လိုပါမယ္။ ႏိုင္ငံ့အင္စတီက်ဴးရွင္းေတြက ဥပေဒေတြ ဩဇာအာဏာ တည္ေစဖုိ႔ အာဏာသံုးႏိုင္စြမ္း ရွိတယ္၊ လံံုၿခံဳေရးကုိ ေဆာင္ရြက္ႏိုင္မယ္၊ ျပည္ပရန္ကာကြယ္ေပးမယ္၊ အမ်ားျပည္သူ႔ လိုအပ္ခ်က္ေတြ ျဖည့္ဆည္း ေပးႏိုင္မယ္။ ေနာက္ တရားဥပေဒစိုးမိုးေရးနဲ႔ တာ၀န္ယူမႈဆိိုုင္ရာ အင္စတီက်ဴးရွင္းေတြက အစိုးရရဲ႕ အာဏာကို ကန္႔သတ္ထိန္းကြပ္ေပးႏိုင္မယ္။ အဲဒီ အေျခခံ အင္စတီက်ဴးရွင္းသံုးစံုက ႏိုင္ငံအသီးသီးမွာ ဘယ္လုိလုပ္ေနလဲဆိုတာ အကဲခတ္ၾကည့္ႏိုင္ပါတယ္။ တရုတ္ဟာ ေကာင္းစြာဖြံ႔ၿဖိဳးၿပီး အင္အားရွိတဲ့ႏိုင္ငံ (state) ျဖစ္ေပမဲ႔ တရားဥပေဒစိုးမိုးေရးမွာ အားနည္းသလို ဒီမိုကေရစီဆိုင္ရာ  တာ၀န္ယူမႈ မရွိပါဘူး။ စကၤာပူမွာ ႏိုင္ငံ့အင္စတီက်ဴးရွင္းေတြနဲ႔ တရားဥပေဒစိုးေရးေတြ ရွိေပမယ့္ ဒီမိုကေရစီက အကန္႔သတ္ခံထားရ တယ္။ ရုရွားမွာ ဒီမိုကေရစီဆိုင္ရာ  ေရြးေကာက္ပြဲေတြ ရွိေပမယ့္ ႏိုင္ငံ့ အင္စတီက်ဴးရွင္းက သေဘာထားကြဲလြဲသူေတြကို ဖိႏွိပ္တဲ့ ယႏၱရားျဖစ္ေနၿပီး၊ ျပည္သူ႔၀န္ေဆာင္မႈေပးရာမွာ ညံ့ဖ်င္းတယ္၊ တရားဥပေဒ စိုးမိုးမႈက အားနည္းပါတယ္။ ယိုယြင္းႏိုင္္ငံေတြျဖစ္တဲ့ ဆိုမားလီးယား၊ ေဟတီ၊ ကြန္ဂို၊ တို႔မွာ ေရြးေကာက္ပြဲေတြ ရွိေပမယ့္ ႏိုင္ငံ့ အင္စတီက်ဴးရွင္းနဲဲ႔ တရားဥပေဒစိုးမိုးေရး က ခ်ည့္နဲ႔လြန္းပါတယ္။ အခ်ဳပ္အားျဖင္႔ ႏိုု္ုင္ငံေရးပံုမွန္ဖြံ႔ၿဖိဳးတိုးတက္တဲ့ လူ႔အဖြဲ႔အစည္းကိုသြားဖို႔ အင္စတီက်ဴးရွင္းသံုးစံုဟာ အျပန္အလွန္ ထိန္းညိႇလုပ္ေဆာင္ဖို႔ လိုပါမယ္။ အင္အား ႀကီးမားတဲ့ႏိုင္ငံျဖစ္ေပမယ့္  အာဏာကို ထိန္းကြပ္ႏိုင္တဲ့ အင္စတီက်ဴးရွင္း မရွိရင္ အာဏာရွင္စနစ္ပါပဲ။ အျခားအင္စတီက်ဴးႏွစ္စံု ရွိေပမယ့္ ႏိုင္ငံေတာ္ဆိုတဲ့  ဗဟိုအာဏာက အားေပ်ာ႔ေနရင္ မတည္ၿငိမ္မႈ ႀကံဳရၿပီး ဘယ္မွခရီးမေရာက္ဘဲ ျဖစ္ေနပါလိမ္႔မယ္။ ရဲျမင္႔ေက်ာ္ ရည္ညႊန္း။ Political Order and Political Decay by Francis Fukuyama The Origins of Political Order by Francis Fukuyama Building Institutions for Markets by World Development Report 2002
6 years Ago
Up